Press "Enter" to skip to content

ARYAN /Arîya-Arî

Aryan, kelimesi dil uzmanlarına göre genellikle kültürel soydaşı; Sanskritçe “asil” veya “onurlu” anlamındaki “Ariya“ kelimesinden türetilmiştir. Modern dönemde ilk olarak XVIII. yüz yılda İngilizce dilinde kullanılmaya başlandı. Oysa “Aryan” tanımın 2500 yıl önceki yazılı kayıtlardaki ilk kullanımı Zerdüştlüğün ana kaynak kitabı Avesta yazılımındaki benzeri “Airya” kelimesidir.

Bu tanım, İran Kürdistan’ı Hemadan’da yer alan “Behistun Kitabesi“nde (Duyun Kitabesi) yer aldığı tanımdır. “Behistun Kitabesi’nde, Pers Ahameniş Kralı Dara MÖ 518’lerde halkının konuştuğu dilin “Airya/Ariya’ca” dili olduğunu ve kendisinin bizzat Ariyaca Alfabeyi hazırlattığı bu kitabe’de belirtir: – “Ben  Kral Darius: Ahuramazda’nın lütfuyla yaptığım yazıt budur. Ayrıca, (bu yazıt) Aryan (alfabesi ile yazıldı.) tarzındaydı ve kil tabletlerine ve parşömenlere de yazdırıldı. Ayrıca bu yazıtın üstünde yer alan kendimin heykel figürümü de yaptırdım. Ayrıca, (kendi ariya alfabemizi ve) yazımını düzenlettim. Ve benden önce okunan ve bilinen (Babilce) alfabe ile yazılan yazılarımız vardı. Daha sonra yazdırtmış olduğum bu yeni yazı tarzı yazıyı iller arasında her yere gönderdim. İnsanlar bir araya getirilip bunun üzerinde çalıştılar. ”
*Bkz.  İngilizcesi: “70- King Darius says: By the grace of Ahuramazda this is the inscription which I have made. Besides, it was in Aryan script, and it was composed on clay tablets clay and on parchment. Besides, a sculptured figure of myself I made. Besides, I made my line a.g.e.. And it was inscribed and was read off before me. Afterwards this inscription I sent off everywhere among the provinces. The people unitedly worked upon it.” *See:1.George G. Cameron, The Old Persian Text of the Bisitun Inscription, Journal of Cuneiform Studies, vol.“ 2. https://www.livius.org/articles/place/behistun/behistun-3/

Doğu Ariyaca kökenli dilleri olan insanların ülkesi anlamında gelen “Aryanam” adına en açık vurgu veren önemli kayıt ise yine “Behistun Kitabesi’nde dir. “Behistun Kitabesi’nde Kral Dara Aryan tanımına dilsel bir kimlik getirmektedir. Kral I. Dara (MÖ 522-486) kendisinin bir “Aryan” olduğunu ve “Aryanamların Ülkesine” hükmettiğini gururla söylemektedir. Behistun Yazıtında Ariyaca yazdırdığı;

Ādam Dārayavahuş…Viştaspahyā putra…Pārsa…Āriya Āriya citra” ve bu cümlenin Türkçesi: “Ben Dara! Viştaspa’nın oğlu, bir Pers, Aryan soyundan bir Aryan” sözleri, Aryan kavme verilen önemi ve nitekim bizleri Aryanam ülkesinin neresi sorusuna yöneltir.
*Bkz. H. C. Tolman, “A Guide to the Old Persian Inscriptions”, American Book Company, New York, 1893, s.79.

Sorunun bu cevabını Zerdüşt’ün dini kitabı Avesta’da öğreniriz. Avesta’da Aryan halkın yaşadığı ülke; “Aryana Vaejah” olarak anılır. Aryanların ata ülkesi olarak bilinen Airyana Vaejah’yı, birçok tarihçi Maveraünnehir (Modern Seyhun ve Ceyhun Nehirleri arasındaki bölge) modern Özbekistan güneyi-Tacikistan toprakları olarak bilinen bölge olarak göstermiştir. *Bkz. Herzfeld, Iran in the Ancient East, Oxford University Pres, London New York, 1941, s.190, (Zoroastrian Avesta, vendidad, Farg.)

Tarihçi G. Gnoli ve M. Witzel’e göre; “Airyana Vaejah” bu günkü Afganistan’dadır. W. Vogelsang, H. Humbach ise Airyana Vaejah’ı Orta Asya bölgesinde Amu Derya’nın kaynaklarına yerleştirmiştir. Grenet ise Airyana Vaejah’ı “Penc Derya” (Tacikistan) civarında belirtmiştir. *Bkz. Frantz Grenet, An Archaeologist’s Approach to Avestan Geography, Birth of the Persian Empire, Ed. V.S. Curtis, S. Stewart, I. B. Tauris, London-New York, 2005, s. 29-51.


Sâsâni döneminde kaleme alındığı sanılan Aryan şehirlerinin kuruluş tarihini ve coğrafyasını anlatan Partlar döneminde Sâsâni Pehlevicesi dili ile kaleme alınmış ünlü tarihi belge: “Šahrestānīhā ī Ērānšahr’dır.” Bu eserdeki kayıtlarda, Aryanlar tarafından kurulmuş olan şehirler doğudan batıya kronolojik kuruluşu itibari ile gösterilir. Bu tarihi metinde Aryanların doğudan batıya olan göçünü uygun düşen bir diziliş ve kronoloji sunulmuştur. Orada; ”Kubâd’ın oğlu Kâvus tarafından kurulan Semerkand’tan sonra Aryan tanrı Ahura Mazda’nın yarattığı ikinci ülke Soğhda (Soğdiana), üçüncü ülke Mouru (Merv), dördüncü ülke Baχδi (Belh) beşinci ülke Nisā, altıncı ülke ise Haroyu (Herat) dur.” *Bkz.Vendidad. 1/4-10.

Šahrestānīhā ī Ērānšahr belgesindeki Aryanların kurduğu şehirler bilgisi dikkate alınırsa ‘Aryanam Devletlerin’ kurucuları Aryan kabileler İran’ın kuzey doğusundan, günümüzde Afganistan’ın kuzeyini kapsayan bölgeler olan; Horasan-Partia, Baktira-Soğdia- Parapamisos bölgelerinden gelmedirler.

Bu tarihi belgeye ait ilk bilgiler “Bundahišn” adlı Zerdüştî derlemede I. Kawād (MS 488-531) emriyle, İran coğrafyasındaki kentlerin ve ülkelerin sayıldığı “Ayādgār ī Šahrīhā” (Şehirlerin Hatıraları) adlı bir kitap yazıldığından bahsedilmektedir. Bu eserler birer tarihi vesikadır.

Ekseri Pers sonrası tarihsel anlatım ile tarih terminolojisine giren Ariya diline ve Aryan soylu halklara dair yanlış tanımlamaları ortadan kaldırmak gerekir. İslamiyete kadar Doğu Aryan toplumun baskın görülen Aryanik kültürü ile şekillenmiş ve bu iklimde oluşmuş: Hiksos-Mitanni-İskit-Kimmer-Med-Pers-Part-Sâsâni “Doğu Aryan” halkları, yeni kültürel değişim-geçiş-oluş sonucu daha çok İslamiyet sonrası farklı yeni Aryan kavimler olarak Ön Asya’da kendini temsil ederler.

Modern dönemin Doğu Aryan halkları; Kürdlerin, Farsların, Peştuların, Bellucilerin, Talişlerin, Alanların ve Osetlerin vs. dini, dil ve kültürel ve siyasal tarihleri Aryan kavmi tarihi bu antik dönem içinde birlikte gelişmiştir.

Bahoz ŞAVATA

Düzenleme
26.04.2019

  1. Zere Zere

    Merhaba. Bir fotoğrafa rastladık. Kitabınızda yer alıyor. Kitabın kime ait olduğu merak ettik

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir