Press "Enter" to skip to content

“Kurti” coğrafyasına Mitanniler’in Gelişi ve Kürd Adının Şekillenişi (2)

Kürdlerin Ön Asya’daki ilk Aryan kültürel görünümlü ataları Mitanniler dir. Mitanniler, Yakın Doğu’da Toros dağlarından Zagros dağlarına kadar uzanan dağlık coğrafyada MÖ 17. yy ve I. yy arasında yaşamıştır. Mitanniler, Hint-Aryan/İrani kültürel özelliklerini MÖ 17. yy sonrası Küçük Asya’da sistematik kültürel kavmi–etniksel bir görünüm olarak sunmaya başlar. Mitanniler dil olarak, Hindui Sanskrit-Aryani görünümlü bir dili konuşuyorlardı.  Dini olarak Mitanniler Hindui Brahmilerin kadim inançları Vedalar ile ortak dini inançları olan bir topluluktu. Sosyolojik yapısında Hindui Kast sistemini taşıyorlardı. Mitannilerde en yüksek sınıf ve önemli kast Maryannular sonra din adamları Mitannuvalar dı.

Fakat Mitannilerin Küçük Asya topraklarına ne şekilde geldiklerine dair açık tarihi kayıtlar yoktur. Ayrıca onları Kafkas kültürlü Hurri kabileleri ile birlikte hareket içinde olduklarını tespit ediyoruz. Bu görünümleri nedeni ile tarih araştırmalarında daha çok Hurri görünümü içinde ele alınmışlardır. Bu görünüme, Mitannilerin Küçük Asya’da güçlü yerel Hurri kabilelerin yanında yeni azınlık nüfusu sebep olmuş olabilir. Elimizdeki Mitannilere dair arkeolojik kültürel bulguların MÖ 17. yy da onların Zağroslara dayanması ile Hindistan üzeri bu topraklara doğunun bazı kültürlerini taşıdıkları öngörülmüştür. Mitanniler öncesi Akad kayıtlarında MÖ 23. yy sonrası etnik yapısı tanımlanmasa da Hurri soylu olduğu düşünülen Guti, Lulubi, Kassit gibi Zağros yerleşimli topluluklar ile yaşanan siyasal olaylardan tespit edilen ve bu topluluklar ile birlikte hareket eden Aryan kültürlü bazı grupların varlığı tespit edilmişti. Şimdi Aryan kültürlü bu insanların Mitanniler olabileceği varsayılıyor. Çünkü Mitannilere ait arkeolojik bulgular son dönemlerde batı da; Suriye, Kenan, Ugarit (Lazkiye), Hitit ve Kizzuvatna-Klikya’da, doğuda Zağroslar ve Mezopotamya’da görülmektedir.

Ön Asya’ya MÖ 17. yüz yılda Mitanni göçü sonrası, Asurlular ve Babillilerin “Garda/Karda/Kardaka” bölge tanımları Kürd etnitesinin kültürel görünümleri olan Doğu Aryan kültürel bir karşılık bulabilmektedir. Nitekim Kürdlerin bölgede oluşumunda rol oynamış Yukarı Mezopotamya’da ilk görünen Doğu Aryan Mitannilerin ilk etapta birlikte hareket ettikleri ve kültürel etkileşimlere girdikleri bölge insanları Kafkas kültürlü yerli Hurri topluluklardır.

Fakat Kürd kültürel alt yapısını oluşturan Doğu Aryan kültürlü halkları temsilen siyasal görünümler bölgede ilk defa Mitanniler ile MÖ 15. yüz yılda kesinlik kazanmıştır. MÖ 17. yüz yıl sonrası Kafkas kültürel kökenli Hurrili; Subartu, Lulubi, Guti, Kassit ve İrani Alan ve Elam topluluklarında melez olarak görünen Doğu Aryan kültürü bu nedenle oluşmuştur. Mitanni Aryan kültürlü süreç, Mitanni bölgesini de istila eden “Ege Deniz Kavimleri Göçü” sonrası zayıf düşer. MÖ 12. yy sonrası Mitanni Devleti’nin Asur Devleti tarafından ortadan kaldırılmasını takip eden yıllarda Asur Kralı Tiglath Plesar (MÖ III5-I076); Mitannilerin coğrafyasında onun kendi ifadesi ile “Kurti(e)” halkıyla “Azu Dağlarında” savaşır. Araştırmacı G. R. Driver’a göre, Azu Dağlarının günümüzde Bitlis şehrinde yer alan “Hazro Dağları” olabileceği düşüncesindedir. *Bkz. Driver, G. R. “Journal of the Royal (1943), s. 400. “Bununla beraber “Kur-ti-e’nin okunuşu kesinlik kazanmamıştır.” *Bkz. Kemal Burkay, Kürdler ve Kürdistan S. 42.Kurti” kelimesinin tarihsel önceliği bakımından temelinde “Kur” kelimesi yatmakta olup, bu kelime Sümer kökenlidir. Sümerce dilde “Kur ve Ur” kelimeleri “Dağ/ Tepe” demektir. “Ti” eki ise aidiyeti ifade eder. Böylelikle “Kur-Ti” kelimesi dağın halkı anlamına gelmektedir. Bu “Kur” ismin geçmişi, MÖ 3000’lere kadar gerilere dayanmaktadır. Bu kelimeyi ülke adı olarak Sümerlerin kullanıp kullanmadığı belli değildir. Akkadlar ile Kürdlerin yaşadığı coğrafya bilindiği gibi dağlık bir bölgedir. O çağlarda insan topluluklarına coğrafyalarıyla veya yaşam tarzlarıyla bağlantılı olarak daha çok adlar verilirdi. Sümerler yüksek tepelerde olan şehirlere ve devletlere de “Ur = Tepe” tanımına öncelik vererek kullanmışlardır. Örneğin: Ur, Urkeş, Uruk, Urbil (Erbil), Urmi (Urmiye), Urfa ve Urartu vs. gibi yer adları hepsi Sümerlere aittir. “Kur” kelimesinin ise özellikle Akad-Asur sonrası bölgede şehir-kale yerleşimlerini tanımlarken bu dil ve daha sonra Hitit ve Urartu çivi yazılarında ideogram olarak kullanıldığını görürüz. “Kur Kummuh”, “Kur Urmi vs. gibi..

Kürdlerin de işte bu dağlık coğrafyada binlerce yıldır yaşamasından dolayı Kur/Karda/Kurti adı almış oldukları özellikle uzmanlarca ileri sürülmektedir. Bu hususta Rus Doğu Bilimci Minorsky’nin yaptığı çalışmalarda; “Sümerce’deki “Kur-ti-e” adı, zamanla Kürd olmayan bölgenin diğer halkları içinde onları tanımlamada yeni bir ad olmuştur.” *Bkz. Minorsky, Kürd’ler. Koral Yay: S. 5-12. Kur-ti-e” adının telaffuz edilmesi ise zaman periyodu bakımından Mitannilerden çok öncedir. Anlaşılan bu terim MÖ 17. yy öncesi bölgesel anlamda bir adlandırmadır. “Kurtie” terimi, bizlerin elde ettiği bilgilerde henüz kavmi bir ada dönüşmemiştir. Yani Kurtie, Kürd adı ile ilişkilendirilmemiş bir coğrafya adıdır. Ve bölge halkının sosyal bazı davranışları tanımlanmıştır. Bu görünün bir etnik kümeyi tanımlamamaktadır. Çünkü bölgede görünür olan sadece Kafkas soylu kavimler içinde ve Akkad krallarında görünen Doğu Aryan isimlerdir. Kurtie’nin “Kürd” kelimesine olan ses benzerliği ve ortak coğrafya görünümleri yanıltıcıdır. Üstelik bölgede henüz sosyal olarak Kürd kavminin ataları olan Doğu Aryan toplulukların kültürel olarak dilini, inançlarını ve edebi sosyal yapısını temsil edecek etnik bir görünüm yoktur. Kürdlerin sonradan etnik olarak görünür hale geldiği bu topraklarda MÖ 2000‘lerin başında Kısmen Sümerler, Sami kültürlü; Akadlar, Asurlar, Kafkas kültürlü; Hurrili; Subartu, Lulubi, Guti ve Elamlar vs. toplulukları henüz vardır. Bu sürecin Mitanni MÖ 17. yy sonrası dönüştüğü görülür. Çünkü Mitannileri peşi sıra onların kültürlerine benzer Doğu Aryan ve Hindui kültürleri olan; Medler, Persler, Partlar, Soğdlar vs. aynı topraklara MÖ 9. yy sonrası göç etmeye başlar. İlerde bu topluluklar bölgenin eski yerleşiği olan Hurri ve Mitanni kültürlü toplulukları da oluşturdukları güçlü devlet ve imparatorluklar vasıtası ile kendine katarak eski Kurti coğrafyasında Kürdleri yaratmaya başlayacaktır.

Bahoz Şavata

09.11.2018

Not: MÖ 9. yy sonrası Kürd oluşum süreci 3. Başlıkta anlatılacaktır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir