Press "Enter" to skip to content

MALATYA KAYISISI XWUDAYÎ (Hudayi) /ALLAHVERDİ, KENDİSİ VERDİ

Hititliler döneminde bal gibi tatlı meyve anlamına gelen Hitit Nesice dilinde; “Maldiya” (Malatya) ismi Urartu Hurricesi ve Kürdçe dili ortak telaffuzunda Malatya adı; “Meletî” diye okunur.

Bu kelimelerinden adını alan günümüz Malatya’sında “Kayısı’ meyvesi adına Kürdçe’de halk arasında “Mışmış” ve Ermenice dilde “Çîr”, aynı türde kayısı kurutmasına Ermenice “Çîran” denilir.

Günümüzde halk arasında daha çok kullanılan aslen Samice bir kelime olan “Kayısı adına; Türkçe telaffuzda “Mişmiş” denir.

Kürdçe dilde de kullanımı olan “Mışmış” adının da en eski yerel Hurri soylu bir ad olduğunu sanıyorum.

Ayrıca;

Eski İran ve Azerbaycan’da kayısıya Farsça-Kürdce-Arapça dillerdeki hibrit kelimeye, Kürdçe-Türkçe melez Azeri dildeki “sarı-kırmızı veya sarıerik” anlamında; “Zer-alu” dendiğini, Azerilerin bu kelimeyi telaffuzlarında “Zerdali” yaptığını biliyoruz.

1655’de, bu yılın ilkbahar aylarında Malatya’ya gelen ünlü Seyyah Evliya Çelebi’nin anlatımında; “53 bin kişinin yaşadığı şehirde, 7.800 meyve bahçesi ve yedi kayısı çeşidinden” bahsettiğini, “kırmızı, sarı, beyaz, sulu, etli” kayısılarının olduğunu..”  öğreniriz.

Dünyanın en kaliteli zurna ve düdük gibi üflemeli müzik aletlerinin eski Malatyalı Ermeni ustalar tarafından günümüz Ermenistan’ında kayısı ağacından hala yapıldığını da bir kenara not etmeliyiz.

Ama hiç yazılmayan şu bilgi dikkatinizden kaçmamalıdır! Malatyadaki adları ile

Mişmiş‘in ya da Kayısı‘nın doğal/yabanisi ve aşılanan anasına Kürdçe dilde; “Xwudayî” (Türkçe telaffuzda: “Hudayi” ) deriz. Kayısıya dair yazılan yazılarda, Kayısının atasının adı Kürdçe dilde olduğu için bu Kürdçe ad: “Xwudayî” pek dillendirilmez! Xwudayi adı, Türkçe okunuşu “Hüdayi” ile bazen geçiştirilir!

“Xwudayî” (Hudayi) Türkçe dilde karşılığı: “Kendisi verdi, Allah verdi” anlamlarını taşımaktadır. Ve sadece bir kaysi türü olarak bilinmektedir.

“Xwudayi” Kürdçe adını, Türkçe telaffuzda “X” harfi olmadığı için Türkler, bu kelimeyi “H” harfi ile “Hudayi” olarak telaffuz ederler. Kayısıya dair kelimelerin Aryan Hint-Avrupa kültürel dilsel görünümü ve kökeni bakımından; yerelde “Çir”, “Zerdali”, kelimelerin yanında tek Kürdçe anonim bir kayısı türü adının “Xwudayi” olması dikkat çekicidir.

Diğer taraftan “Xwudayî/Hudayi” kaysımızın en önemli rolü ondan aşılanarak yeni kayısı türlerine anaçlık yapabilme özelliğidir. Bu nedenle anaç yabani “Xwedayi/Xwudayi” kayısısından aşılanarak sanayi tipte üretilmiş günümüzde Malatya’da on altı çeşitten fazla kayısı bulunur. Gelelim ilginç olan bir başka ayrıntıya. Anaç kayısı Xwudayi’den türetilen kayısılar ise daha çok üreticisinin adını taşır: “Hasanbey, Hacixaliloğlu, Soğancı, Çataloğlu, Alkaya” vs. gibi..

Xwudayî kayısısının analık rolü, Malatyalılar için tıpkı adı gibi onu kutsal kılmıştır. Xwudayî / Hudayi kayısısını yakından tanıyan uluslar arası botanikçiler ve Malatyalılar da onu özel armonik tadından ötürü hep el üstünde tutmuşlardır.

Varın bize bahşedilen bu meyveye en doğru adı verenlerin kimler olduğuna siz karar verin.

Bahoz ŞAVATA


Güncelleme: 16.06.2020/Meleti
 Resim:
Xwudayî (Hüdayi) Kayısısı

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir