Press "Enter" to skip to content

MELETÎ-MALATYA ADI

Yukarı Fırat havzası doğu-batı arasında ticari geçiş güzergahında kalan Meletî / Malatya  zirai ve tarımsal ürünleri ile de kendi zahiresini üreten Doğu Aryan kültürlü Kürd milletinin önemli tarihi şehirlerinden biridir. Tarih boyunca Meletî, özellikle şehir merkezinde siyasi iktidarını kuran birçok başka milletlere de ev sahipliği yapmıştır. 

Şehirde çeşitli zamanlarda ev sahipliği yapanlar, Meletî şehir adını kendi dil telaffuzlarında değiştirmiş olsalar da bölgede 4000 yıldır yaşayan Kürdler için Meletî adı, hep köksel anlamını korumuştur. Ayrıca Kürdler kadim bir halkı olarak tabiatın sunduğu tatlı doğal ürünleri bu güne kadar yaşattığı için kökendeki Meletî adı hala ayaktadır.

Şimdi bu ad serüvenin tarihsel okunuş/telaffuz akışına kısmen değinelim.

Tarihsel Kültepe (Kayseri) Akad veya II. Ur kayıtlarında, yani MÖ 22. yy Bronz Çağında Malatya bölgesi: “İşuva” olarak tanımlanırdı.    
Demir Çağında Malatya merkezi ilk şehir oluşumu kabul edilen Orduzu-Malatya semtindeki Arslantepe örgen yeri, Hitit-Mitanni-Hurri çağında Ariyaca dilde; “Bal/Tatlı veya Bal gibi tatlı meyveler” anlamına gelen şehir isimleri ile bilinirdi. Bu isimler telaffuz olarak Ariyaca kökenli Hitit Nesice dilinde: “Milit, Malida ve Melidu” olarak tanınırdı.
Yani Malatya kelime olarak Hint-Avrupa dil grubunda kadim Ariyaca aile kültürel kökenli Hitit Nesice dili sözlükte ifade edilmiş olan: miliddu, maliddu-, meliddu” şeklindedir. Kelime Türkçesi anlam olarak: 1.Tatlı meyve (bal), 2. Hoş (ruh hali veya tanrının bir ifadesi anlamındadır.” *Bkz. The Hitit Dictionary of the oriental institute of the university of chicago “milit ve miluddu/maliddu” maddesi, Sayfa.250-251. https://oi.uchicago. edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/chd_l-n.pdf . 

Dönem alfabesi Asurice harfler ile yazıldığı için Milit kelimesinin okunuşunda sesli/ünlü harflerin okunuşu çeşitli ünlü ara sesler ile seslendirildiği tahmin edilmektedir. Çünkü Asurice, Aramca ve Arapça yani Sami dil ailesi alfabe yazımlarında kelimelerde ağırlıkla ünlü /sesli harfler yazımda gösterilmez. Kelime olarak: Milid Meleti// Maladi /Maldia adları ilk tarihi okunuşundan beri ana kök. “mlt/d” kök, ünsüz bileşimini etimolojik olarak hep korumuştur. Yukarıdaki telaffuzlarda ise ünlülerin değişimi ile kelimenin okunuşları sesli harflerin değişimi ile değişmektedir.


Diğer yandan Malatya şehri tarihi yollar üzerinde olması hesabı ile daima çok renkli etnik yapılara sahip olmuştur. Haliyle sanki farklı bir isim enflasyonu ile karşı karşıyayız. Oysa kökende Meleti ismi kendini hep korumuştur.

Günümüz Kürdçesinde kullanılan “Meletî” adı telaffuzu; kadim tarihte Kafkas kültürel soylu Hurriler ile Ariya kültürlü halkların melez kültürel görünümüne sahip Urartu telaffuzu: Melitea/Meléti adının okunuşu ile aynıdır. Bu “Meletî” telaffuzdaki ad, Kürdlerin bölgedeki Aryan kültürlü ataları Hitit ve Mitanni ve Kafkas kültürel soylu Hurri toplulukların melez ifadeleri ile şekil ve ifade kazanmış değişmez bir adı olmuştur. 

Orta Dönem Asur İmparatorluk devri vesikalarında ise Hitit-Nesice isimlendirme korunmuş, fakat telaffuzda farklılık vardır. Sami kültürel kökenli Asurice telaffuzda; “Meliddu, Melide, Melid, Milid, Maldia” olarak geçmektedir.

Roma kaynaklarında da Malatya adı, Batı Aryan Rum-Yunan telaffuzda; “Melitene” şeklinde kullanılır.
Yunanlı coğrafyacı ve tarihçi Strabon (MÖ 58- MS 21) Malatya’yı sürekli “Melitene” adı ile zikretmiştir. Melitene şehrini, kuzeyde yer alan “Kataonia /Sevas” ve güney doğuda Fırat Nehri arasında kalan, Kommagene sınırının batısındaki Kapadokya Krallığı’nın (MÖ 280-212) on valiliğinden birisi olarak gösterir. Ona göre Melitene, doğusunda yer alan Sophene’nin (takriben bugünkü Harberd / Harput / Elazığ ile Fırat Nehri arasındaki bölgeyi ifade eder) karşısında kurulmuş bir eyalet olduğu kadar kentleri bulunmayan bir bölgenin adıdır.

Romanın “Melitene”  telaffuzu adı özellikle bölgedeki Rum ve Ermeni topluluklarca dilde ve resmiyette kullanılmaya İslami güçlerin egemenliğine kadar devam etmiştir.

İslamiyet sonrası (MS 650’den sonra) Meletî, Araplar tarafından, kadim şekline yakın bir imla ile “Malatiyye” adıyla remi dillerde anılmaya başlanacaktır.

Günümüz Kürdleri hala ataları Mitannilerden bu güne kadar kullandıkları “Meletî”  telaffuzunu yaşatmaktadır. 

Türkiye Devletince resmi ad olarak kullanılan “Malatya” adı ise; Türkçeleştirilmiş bir telaffuz addır.

Milidi, Maldia, Meleti ve Malatya telaffuzların tamamı kendine bu adı veren kudretli ve bal gibi meyveleri ile hala ayakta dimdik durmaktadır.

Bahoz Şavata

Resim: Ava Dérmesîh / İsa Kilisesinin Suyu- Günümüzde: Derme Kanalı
Güncelleme:
29.05.2020

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir