Press "Enter" to skip to content

Mitannice Dili

Kürdçe dilin  ilk görülen hali Mitannice

Kürtçe Dilinin Tarihi Dosya -2-

Yeniden pratik sahaya dönersek, Doğu Ariyaca dillerden MÖ 2300-100 yılları arasında sıklıkla Ön Asya’daki diğer bölge halklarının kültürleri ile karışımında görülen ilk biçimi Mitannice dilidir.

En eski MÖ 17. yüz yıl kayıtlı buluntulara göre Mitannice dilinin kadim ilk görünümü olan Proto-Ariyaca dilinin Vedic/Vedik Sanskritçe kökenli olduğu iddia edilmektedir. Tarihçiler Sanskritçe dilini ilk konuşanların Hindistan, Hazar Denizi ve Orta-Doğuya kadar yayılan çok geniş bir topluluk olduğunu öne sürerler. Bazıları da bu dilin dini ve ilmi çevre sınırlarını aşıp halk tarafından kullanılmadığını iddia etmektedir.

Sanskritçeyi konuşan toplulukların ilk vatanları Pencap tır. Pencap, Pakistan’ın merkezinden Asya’nın güneyine, Kuzeybatı Hindistan’a uzanan bölge Yukarı İndus Vadisi’dir. Burada Sanskritçenin en eski şekli olan Veda lisanı ortaya çıkmıştır. MÖ 2. bin yılın ilk yarısına tekabül eden dönemde, Veda dili gelişmiş, esneklik kazanmıştır.  Bu kadim Hindui “Sanskrit dili, yapı olarak % 90 oranında gramer ve kelime hazinesi olarak en çok Avesta da kullanılan (Ariyaca) dile, en eski belgeli İrani dillere sonra da Eski Yunanca ve Latinceye çok benzemektedir. Bu benzerlik kelimelerde görüldüğü gibi sıfat fiil ve zamirlerde vardır. Yine çoğullandırma, cisimlerin tasnifi (dişil, eril, nötr); nominatiflik, akkusatiflik, vokatiflikte, yardımcı fiillerde (pasif, aktif, kozatif, desideratif) ve zamanlarda da çok büyük bir paralellik görülmektedir.”  * Bkz. Avesta Corpus, TITUS text collection. On the basis of the editions by K. F. Geldner, Avesta. The Sacred Books of the Parsis, Stuttgart 1889-96; N. L. Westgaard, Zendavesta or The Religious Books of the Zoroastrians, Copenhagen 1852-54, and others. Digitized text: University of Frankfurt am main, German.

Bu dil yakınlığı ve ortaklığı Sanskritçe dili ile Ariyaca dilinin köken birliği tespitini sağlamıştır.

Etimologlara göre Mitannice dili, Sanskritçe dilinin İndus Vadisi’nden MÖ 16 yüz yılda, Mezopotamya’ya uzanan ve MÖ 14.  yüzyılda Yukarı Fırat ve Dicle platolarında daha sonra en batıda İç Anadolu, Kilikya’da (günümüz Adana ve Mersin illerinde) yaşamış bir Aryan dili olarak tespit edilir. Mitanniler, Doğu Aryanların bir kolu olarak anlaşılan önce Hindistan’a İndus Vadisi’ne, buradan Mezopotamya ve son olarak Anadolu’ya yayılmıştır. Hindui kültürel bağın, Mitanniler için Hintliler ile kültürel bir alış verişten fazlasını veriyordu. Bu ilişkide baskın olan Hindistan ile doğrudan ilişki gibiydi. Mitannilere anlaşılan İndus Vadisi ikinci bir vatan olmuştu.

Mitannice diline ait ilk bulgu Mitanniler ile Hititler arasında yapılan Hurrice kaleme alınmış bir barış antlaşmasında Sanskritçe kelimeler ile görülür. Bu antlaşmada Hindistan Brahmanizm’inin de tanrıları olan “Mithra, Nasatya ve İndra” Mitannilerin yemin tanrıları olarak yer almaktadır. Ayrıca Sanskrit buluntular; Alalaḫ, Ugarit , Nuzi (Arrapḫa Kerkük toprakları), Mitanni toprakları: Meskene, Maşat Höyük, Keban, Mitanni-Mısır, Hitit-Mısır ve Kizzuwatna-Mısır kraliyet ailesinin iç yazışmaları; “Tell-Al-Amarna Mektuplarında”, Ugarit, Muşki ve Kizzuwatna Kayıtlarında bulunmuştur. Ayrıca bölge dili Akadça yazılımlı belgelerde tespit edilmektedir. * Bkz. Amarna; Mısır Firavunu IV. Amenophis’in (MÖ 1370-1350) yıkılmış sarayının bulunduğu yer. Nil’in doğu yakasında, Kahire’den 300 km. güneydedir. Burada bulunan belgeler Berlin müzesinde saklanmaktadır.

Mitanniceye ait önemli buluntular yine Hitit sarayı Hattuşaş ve Geç Hitit Döneminde Malatya, Kommagene, Dilok (Antep) vs. örgen alanlarında bulunmuştur. Son olarak Sankristçe, Hitit Hatuşaş (Boğazkale) kayıtlarında yer alan Mitanni soylu ünlü at eğitimcisi (Vedce: Assussani) Kukkili’nin at eğitim tabletlerinde oldukça açık bir biçimde Mitannice dili tespit edilmiştir. *Bkz. Kukkili; Hitit Kralı Şupilliuma döneminde (MÖ 1345) at eğitimini üstlenmiş Mitannili uzman. At eğitmeni Kukkili,  Hitit at eğitim talimatlarının ilk tabletinin, ilk satırında kendini tanıtıyor:

1. satır: UM-MA I  : Ki-ik-ku-li li  LÚ a-aš-šu-uš-ša-an-ni /“Böylece [konuşur] Ben Kikkuli, at eğitmeni
2. Satır: ŠA KUR URU Mi-it-ta-an-ni / “Miittanni diyarından ” * Bkz. http://www.lrgaf.org/Peter_Raulwing_The_Kikkuli_Text_MasterFile_Dec_2009.pdf

Mitannili At eğitimcisi Kukkili’nin tabletlerden anlaşıldığı kadarı ile “Mittani-Hürri at eğitmenleri ve Hitit meslektaşları, Eski Yakın Doğu’da Luvice, Hurrice ve İndo-Aryan edebiyatının derinliklerine geçmeden önce Sümer, Akkad, Hitit gibi farklı dillerden oluşan büyük olasılıkla teknisyenlerin ortak tarım ve ziraat terimlerini kullanmıştılar.”  Yine bu tabletlerden de anlaşıldığına göre Mitannili katipler Proto-Ariyaca veya Sanskrit dili kullanır. Fakat bu dili, Akkadça alfabe formu ile yazarlardı, diyebiliriz. *Bkz.http://www.lrgaf.org/Peter_Raulwing_The_Kikkuli_Text_Master…. s.6. Kaynak: Robert Drews, “The Coming of the Greks: Indo-European Conquests in the Aegean and the Near East”, Princeton University Press, Chariot Warfare. pg 61.

 

Mitanni diline ait bazı örnekler

Hitit At Metinlerinde kullanılan dilleri kısaca açıklamak için Kukkili’nin kullandığı Mitannice bazı kelimeleri sunarsak: Mitannice: Maryannu, Tanrı Varyanu ya tapanlar demekti. Mitannice At biniciliği: Huwar, (Modern Kürdçe’de: Suwar’dır.) “At uzmanı” mesleğini tanımlamak için Kikkuli; “At uzmanı” anlamına gelen Hint Ariyaca olan “Assussani” tanımını kullanır. At’ın Ariyaca karşılığı; Asp/Apa, Kürdçe’de “Hesp”; “At” demektir. Mitannice “Assussani” Kürtçe’de “Hesp u zani” demektir. At eğitimini konu alan tabletinde birinci, ikinci, beşinci gün şeklinde tavsiyelerini yaparken kullandığı sayılardan; “eka” sayısı günümüz Kürdçe’sinde “yek”, Dumilîce de “Yow” dur. Mitannice “Panca” sayısı= “penc”, “Na” sayısı Neh’dir. Yoldaki bir arabanın dönüş sayısını belirtmek için, Aika (Hindce; eka ‘birinci’), tera (tri ‘üçüncü’): panza (panca ‘beşinci’), Satta (sapta ‘yedinci’) ve “na” (Nava ‘dokuzuncu’) şeklinde kullanılıyor. “Artanna” “ tur”,  “Aika Artanna”= “birinci tur” demek.. Yine “yıl” adının karşılığı “sawala”; Kürdçe’de “sal” dır. Birçok kelime benzer ses fonetiğine sahiptir. Gu = go = söylemek. pıtq = pıtık = bebek. xuradi = mıfırdi = nöbetçi. Papa = Baba, urh = ulu dağ, rast = doğru, Hint-Aryan p / babru-nnu ≈ Vedic babhrú- “kırmızımsı kahverengi, kahverengi”, IndoAryan p / barita-nnu edic Vedik palitá- “gri”, Hint-Aryan p / binkara-nnu ≈ Vedik piṅgalá- “kırmızımsı kahverengi, kırmızımsı sarı, yeşilimsi sarı. Babru veya Bayr = gevr = kahverengi. man = man = olmak, Tar = dar = ağaç, ard = erd = yer/köy. Lut= jin = Late (lorice) = kadın. Catw = ceh = arpa, Qult = gav = adım, asp= hesp = at, vs.”  Kaynak: http://www.lrgaf.org/Peter_Raulwing_The_Kikkuli_Text_MasterFile_Dec_2009.pdf

Devam edecek
Güncelleme: 28.11.2018
Bahoz Şavata

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir