Press "Enter" to skip to content

ZÊYA BİÇÛK ( KÜÇÜK ZAP )

Zêyê/Zéya Biçûk/ Küçük Zap Nehri Doğu Kürdistan (İran) Zagros Dağları’nda yaklaşık 3.000 metre yüksekliğinde birkaç kaynaktan doğar. Güney Kürdistan (Irak’ın) Zağros Dağlarından doğan küçük su kaynakları ile beslenen bir akarsudur. Kaynağından çıktıktan yaklaşık 400 km sonra Güney Kürdistan bölgesinde Büyük Zab Nehrinin hemen güneyinde bulunan Zap kasabası yakınlarında Dicle Nehrine katılır.

Zêyê Biçûk/ Küçük Zap nehiri, yağmur ve kar erimesiyle beslenir, nehrin debisinde ilkbahar, yazın pik deşarj oluşur. Bu su debisi sonbaharda düşük su ile sonuçlanır. Doğu Kürdistan Zağros Dağlarında, Zêyê Biçûk/ Küçük Zap‘ın rotası, Zagros’u oluşturan ana dağ zincirlerinin hizalanması ile belirlenir. Bu nedenle nehir, Doğu Kürdistan Zagros’un ana dağ zincirlerine paralel olarak kuzeybatı-güneydoğu bir eksen boyunca hizalanan vadilerden akar, sadece dar geçitlerde bu zincirlerden kestiği yerde aniden yönünü değiştirir. Zêya Biçûk nehri üzerinde Zagros Dağlarının doğusundaki Doğu Kürdistan (İran) Şehrizor kasabasında bir elektrik ve sulama barajı inşa edilmiştir. Zağrosları aşan Zêya Biçûk nehri, Güney Kürdistan’da Ünlü Kandil Dağının suları ile de beslenerek ilk önce kabaca batıya doğru bir yol izleyen Dukan Ovasına girer. Dukan’ın önünde en büyüğü Baneh ve Qala Çolan çaylarını alarak, büyür.Rakımı daha düşük olan Güney Kürdistan’da bahar aylarında ki su taşkınlıklarından korunmak maksadı ile Ranya ovasında Zêya yé Biçûk Nehri üstünde Dukan Barajı kurulmuştur. Zêya yé Biçûk, Altun Köprü ilçesinden güneybatıya doğru döner.  Zab (Al Zab) kasabası yakınlarındaki Dicle Nehri ile birleşir.

Etimoloji

Bölge dillerinde Küçük Zap Nehrine; Kürtçe dilde: Zêya Koya veya Zêyê/Zéya yé Biçûk (Aşağı Zap veya Küçük Zap), Farsça dilde: Zâb-e Kûçak; Süryanice dilde: Zab Taḥtāya diye ve Arapça dilde; al-Zāb al-Asfal diye tanımlarlar.  

Tarihsel kaynaklarda nehre dair şimdilik bulabildiğimiz isimler bunlar. Kürdistan coğrafyasında oluşup ve dolanıp yine bir Kürdistan Nehri Dicle ile kaynaşan bu nehre dair Kürdçe dilde söylenen ad: Zêya Biçûk ismin ona ait en bilinen isim olduğu görülmektedir.

Tarihçe 
Zêya Biçûk
(Küçük Zap)  Nehrinin doğup geliştiği Zagros Dağları eteklerinde insan yaşamı, en azından Aşağı Paleolitik Çağ’dan beri görünür. Zêyê Biçûk havzasındaki en eski arkeolojik alan Barda Balka’daki yaşam örnekleri Orta Paleolitik Dönem’e (Eski Taş Devri-MÖ 10.000 öncesi) aittir. Zêyê Biçûk havzasının insan işgali o zamandan beri süredurur.

Zêya Biçûk nehrin Zağrosların batı eteklerinde Zarzi köyüne yakın hem açık hem de mağara bölgeleri, Taş Devri dönemleri barındıran Zarzian Kültürü (MÖ 18.000-8.000) önemli bir kadim medeniyet buluntusudur. Zarzian’dan sonra, insanlık mesleğinin; avcılık odağı, günümüze kadar ikincil ya da mevsimsel yerleşim alanı olarak kullanılmaya devam eden Palagewré mağara alanlarından açık hava alanlarına kaymış ve bu dönemde bitki ve hayvanların evcilleştirilmesi eğilimi yaşanmıştır. Keçinin evcilleştirilmesi muhtemelen ilk önce Zagros’un bu bölgesinde gerçekleşmiştir. *Bkz. Zeder, Melinda A. (1999), “Animal Domestication in the Zagros: A Review of Past and Current Research”, Paléorient, 25 (2): 11–25

Daha batıda Zêya Biçûk nehrine yakın Kerkük’ün doğusunda bulunan Jarmo yerleşkesi sakinleri, tarım ve hayvancılık yapan Neolitik bir köy topluluğuydular. *Bkz. Braidwood, Robert J.; Howe, Bruce (1960), Prehistoric Investigations in Iraqi Kurdistan (PDF), Studies in Ancient Oriental Civilization,  Chicago: University of Chicago Press, Çanak çömlek ovaların yerleşkeye geçilmesi ile erken işgal seviyesinden itibaren ortaya çıkmaktadır; sonraki evrelerinde bölgede çıkan kültürel örnekler, Hassuna Kültürü çanak çömlekleri andırıyor. Ranya Ovası‘nda Tell Şemşara kalıntıları, bu döneme de tarihlenebilir. Ranya Ovası’ndaki arkeolojik saha çalışması, bu alanın Ubaid, Uruk ve V. Ninevite dönemlerinde-kabaca ortalarından 3. binyılın ortasında geçtiğini göstermiştir. Bu dönemlere ait ortak kanıtlar da Erbil Kalesi buluntularından anlaşılıyor. *Bkz. Nováček, Karel; Chabr, Tomáš; Filipský, David; Janiček, Libor; Pavelka, Karel; Šída, Petr; Trefný, Martin; Vařeka, Pavel (2008)

Zêya Biçûk bölgesi, MÖ 3. binyılın sonunda, Erbil’in Ur III. Hanedanlığının Kralı Şulgi tarafından Urbilum (Erbil/ Hewler) olarak bahsedildiği zaman tarihe girer. O zamandan itibaren, Zêya Biçûk havzası, Zagros Dağları üzerinde kontrol sahibi olan ardışık Mezopotamya imparatorluklarının işlerine giderek daha fazla karışmıştı.

MÖ 2. binyılın başlarında, üst Mezopotamya Kralı Şamşeri-Adad, muhtemelen Zêya Biçûk‘un aşağısı boyunca yer alan topraklara savaş açtı ve fethedilen kasabalara garnizonlar kurdu. Tell Şemşara‘da (antik Şuşarra) bulunan kil tabletlerin arşivi, yerel valinin bağlılığı değiştirdiğini ve Şamşeri-Adad ‘ın bir ihanetçisi olduğunu gösteriyor. *Bkz. Eidem, Jesper (1985), “News from the Eastern Front: The Evidence from Tell Shemshāra”, Iraq, 47: 83–107

MÖ 14. yüzyılda bölge, Zêya Biçûk‘un güneyinde Nuzi (Kerkük) ve Tell el-Fakhar gibi sitelerin bulunduğu bu bölge için kil tablet arşivleri üreten Mitanni Krallığının bir parçasıydı. Alt Zêya Biçûk havzası Orta Asur ve Neo-Asur İmparatorluklarının yurdu haline geldi. Neo-Asur İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra, Zagros’un kontrolü önce diğer yerel halk Medlere, MÖ 550 yılında ise Akemenid (Pers) İmparatorluğu’na geçti. *Bkz. Stein, Diana L. (1997), “Nuzi”, in Meyers, Eric M., The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Ancient Near East, 4, New York: Oxford University Press, pp. 171–175

Son Akemenid (Pers) Hükümdarı III. Darius, Gaugamela Savaşı’nda Büyük İskender’e yenildi ve İskender’in MÖ 323’teki ölümünden sonra Zéya Biçûk/ Küçük Zap bölgesi de Seleukid/Selefkos haleflerinin yönetimi altına girdi.

MÖ 230’larda Selefkoslardan ayrılarak devlet kuran Aryan soylu Partlar, MÖ 200-150 yılları arasında Fırat’ın doğusundaki tüm coğrafyaya egemen oldular. Böylece bölgenin tamamı Partlar ile aynı soydan olan Kürdlerin coğrafyası haline yeniden dönüştü.

Bahoz Şavata

03.02.2019

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir